Ważne odkrycie, z udziałem polskich naukowców.
Sonda Gaia wraz z obserwatoriami naziemnymi wykryła zjawisko mikrosoczewkowania od swobodnie poruszającej się egzoplanety. Jest to pierwsze potwierdzone wykrycie, w którym udało się precyzyjnie wyliczyć masę obiektu.Mikrosoczewkowanie to zjawisko ugięcia fal elektromagnetycznych (m.in. światła widzialnego) od obiektu o stosunkowo małej masie. Wraz z postępem technik obserwacyjnych, w tym wyjątkowo precyzyjnych pomiarów sondy Gaia, możliwe jest wykrywanie mikrosoczewkowania od coraz mniejszych obiektów. Ponadto, “sprężenie” kosmicznego obserwatorium z ziemskimi teleskopami pozwala na wykrywanie zmian w czasie rzędu kilkudziesięciu minut w jasności mikrosoczewkowanej gwiazdy. Ma to duże znaczenie dla poszukiwania małych obiektów, takich jak swobodnie poruszające się egzoplanety.
Trzeciego maja 2024 roku sieć koreańskich obserwatoriów KMT Network i polskiego obserwatorium OGLE zanotowało zjawisko, które otrzymało oznaczenie KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Krótko po zanotowaniu tego zjawiska stało się jasne, że jego parametry odpowiadają mikrosoczewkowaniu od względnie małego obiektu.
W przypadku tego zjawiska szczęście dopisało astronomom. Okazało się, że kosmiczna sonda Gaia, znajdująca się około 2 miliony kilometrów od Ziemi, tego samego dnia, w czasie zjawiska KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 obserwowała ten sam wycinek nieba. Co ważne, to zjawisko mikrosoczewkowania sonda Gaia zaobserwowała dwie godziny po zanotowaniu tego zjawiska na Ziemi! Pozwoliło to na precyzyjne wyliczenie parametrów zjawiska.
Wyliczenia wskazują, że zjawisko KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 to obiekt o masie około 0,22 masy Jowisza, czyli około 70 mas Ziemi. Jest to więc obiekt zbliżony masą do Saturna. Jednocześnie nie znaleziono dowodów na istnienie żadnej gwiazdy macierzystej dla tej egzoplanety do odległości około 20 jednostek astronomicznych. To zaś oznacza z dużą pewnością, że KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 jest swobodnie poruszającą się planetą pozasłoneczną.
KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 jest pierwszą egzoplanetą o precyzyjnie wyliczonej masie. Jest to ważny krok w kierunku lepszego zrozumienia populacji i kategoryzacji obiektów wielkości planet, które nie są grawitacyjne powiązane z gwiazdami.
Wyniki obserwacji zjawiska KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 zostały zaprezentowane na łamach prestiżowego czasopisma Science w dniu 1 stycznia 2026. W obserwacjach uczestniczyli doświadczeni astronomowie z Polski, z Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem Prof. Andrzeja Udalskiego. Polska nauka w dziedzinie mikrosoczewkowania – właśnie z uwagi na działalność naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego – od dekad jest w ścisłej światowej czołówce.
Jak obiekty takie jak KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 mogą powstawać? Naukowcy uważają, że podczas procesów formowania układów planetarnych może dojść do migracji różnych protoplanet (lub już w pełni uformowanych planet) i w konsekwencji “duże” obiekty mogą “wyrzucić” mniejsze obiekty w przestrzeń międzygwiezdną. Jest także możliwe zbliżenie dwóch gwiazd do siebie i “wyrzucenie” poprzez interakcję grawitacyjną małego obiektu planetarnego w przestrzeń międzygwiezdną.
Jest oczywiste, że w naszej Galaktyce oraz w całym Wszechświecie znajdują się niezliczone ilości swobodnych planet. Ich detekcja będzie trudna, jednakże wykrywanie powinno nam pomóc w lepszym zrozumieniu procesów formujących inne układy planetarne.
(UW)
